Even terugkijken naar het heelal van vroeger
Op 14 maart 2025 werden wetenschappers verrast toen de Frans-Chinese satelliet SVOM (Space-based multi-band astronomical Variable Objects Monitor) een gammaflits registreerde die bekend werd als GRB 250314A. De gammaflits duurde ongeveer 10 seconden en werd gevolgd door de doffe gloed van een supernova, ontstaan door het instorten van een zware ster. Die gebeurtenis vond plaats toen het universum slechts 730 miljoen jaar oud was — ongeveer 5% van zijn huidige leeftijd van 13,8 miljard jaar.
Het licht dat die ster uitzond heeft bijna even lang gereisd als de leeftijd van het heelal zelf, en biedt ons zo een raam naar een tijd waarin kosmische structuren nog in de kinderschoenen stonden. In een verklaring zei professor Andrew Levan van de Radboud Universiteit dat “alleen Webb rechtstreeks kon aantonen dat dit licht afkomstig was van een supernova.” (vrij vertaald: alleen de James Webb-telescoop kon dit direct bewijzen.)
Hoe het signaal werd opgespoord
Het opsporen van de gammaflits en de daaropvolgende supernova was het werk van meerdere internationale observatoria en satellieten. Na de detectie door SVOM duurde het minder dan twee uur voordat het Swift-observatorium van NASA de positie van de bron nauwkeurig kon bepalen. Vervolgwaarnemingen met telescopen op de Canarische Eilanden en de Very Large Telescope (VLT) in Chili maakten het mogelijk de afstand nog preciezer in te schatten.
Bij dat vervolgwerk speelde de James Webb Space Telescope (JWST) een belangrijke rol. Op 1 juli, ruim drie maanden na de eerste detectie, werd JWST op de bron gericht op het berekende moment dat de supernova zijn maximale helderheid zou bereiken. Door de uitdijing van het universum leek die waarneming voor ons veel langer te duren; wat normaal in enkele weken gebeurt, spreidde zich nu over meer dan drie maanden. Professor Nial Tanvir van de Universiteit van Leicester zei daarover: “Webb laat ons zien dat deze supernova precies lijkt op hedendaagse supernova’s.”
Een nieuw record en nieuwe vragen
Dankzij SVOM en JWST is een nieuw kosmologisch record gevestigd. Voorheen was het oudst bekende signaal van een supernova gedateerd op 1,8 miljard jaar na de oerknal. De nu waargenomen gammaflits verbreekt dat record met behoorlijke marge. Opvallend is ook de redshift van het signaal, die op 7,3 ligt — veel hoger dan de vorige recordredshift van minder dan 3 — wat aangeeft dat de bron extreem ver weg staat.
Deze waarneming werpt vragen op over hoe snel structuren in het vroege heelal zich vormden. Wetenschappers verwachtten dat sterren uit die tijd chemisch sterk zouden afwijken van huidige sterren, maar de waarnemingen suggereren dat sommige vroege sterren al behoorlijk ingewikkeld waren (qua samenstelling). JWST is nu, zoals in een Franse zin werd gezegd, “prêt à débusquer d’autres fantômes cosmiques” (klaar om andere kosmische verschijnselen op te sporen).
Deze resultaten laten de voortdurende vooruitgang in de astrofysica zien en tonen hoe belangrijk internationale samenwerking is bij grensverleggend onderzoek. Zolang de James Webb Space Telescope verder blijft turen in de diepten van het heelal, blijven de mogelijkheden om ons begrip van kosmische geschiedenis en evolutie verder uit te breiden groot.
